Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

dinsdag 22 oktober 2013

Waarom spreken we toch van Zweuds?


Ik woon al een paar jaar in Zweden. Op bezoek bij vrienden en familie in België duikt regelmatige de vraag op hoe het eigenlijk met mijn Zweuds gesteld is. Jawel, Zweuds en niet Zweeds! Ik dacht eerst dat het een grapje was beperkt tot mijn Vlaamse kennissenkring maar na rondvraag bij enkele Nederlandse vrienden blijkt het Zweuds wel degelijk bekend in het hele Nederlandse taalgebied. De grap zit hem erin dat je alle klinkers in het Nederlands vervangt door een eu. Euk jeu spreukt Zweuds!

Waar komt dat Zweuds toch vandaan? Ik heb die vraag enige tijd geleden gesteld op een onlineforum  voor Nederlanders en Zweden die elkaars taal willen spreken. De vraag houdt blijkbaar velen bezig maar niemand die een echt pasklaar antwoord heeft. Eén ding kwam ik er alvast wel te weten. Zweuds gaat al zeker vijftig jaar mee! Toon Hermans heeft er in het midden van de jaren zestig al een mooie sketch rond gebouwd (die je hier online kunt beluisteren). Hermans start zijn sketch met de mededeling dat hij een boekje tegen de moeheid geschreven heeft, net zoals zijn goede vriend, de Zweedse psycholoog professor Reutelfleut. Op de opname kun je aan het gelach merken dat het publiek Reutelfleut duidelijk een hilarische naam vindt. Hermans vertelt er ook onmiddellijk bij dat je kunt horen dat Reutelfleut uit Zweden komt door ‘die typische Zweedse eu’. Hermans speelt de hele sketch verder met die typische eu. Zo verklapt hij dat de professor eigenlijke Knudde Reutelfleut heet. De goede professor heeft een boekje tegen de moeheid geschreven met de toepasselijke titel Weur meut heut neurteu? met daarin een veurweurd van zijn vrouw.

Het is niet zeker of Hermans de bedenker is van het Zweuds dan wel dat hij gewoon gebruik maakte van een bestaand taalgrapje. In elk geval speelt Hermans in zijn sketch in op een vooroordeel bij zijn publiek dat de eu typisch is voor het Zweeds. Maar is dat wel zo? Laten we eens kijken naar enkele typisch Zweedse woorden die tot in de Lage Landen doorgedrongen zijn. Je hebt natuurlijk knäckebröd en verder nog een paar andere culinaire klassiekers als smörgåsbord en köttbullar. Allemaal netjes met ö! Maar daarnaast heb je ook de woorden grenenhout, vurenhout en ombudsman die uit het Zweeds ontleend zijn. Hier geen ö in zicht. Het dan ook geen toeval dat precies die laatste voorbeelden niet echt meer als Zweedse ontleningen worden aangevoeld. Begin je het Zweeds wat verder uit te pluizen (de merknamen van een Zweedse meubelgigant zijn een leuk beginpunt) dan merk je al gauw dat het eigenlijk wel meevalt met al die ö’s. Om een preciezere indruk te krijgen van het aandeel ö’s in het Zweeds heb ik eens een zoekopdrachtje uitgevoerd in een digitale verzameling romans van meer dan vier miljoen woorden. Bleek dat slechts drie procent van alle woorden in de verzameling één of meerdere ö’s bevat. Niet meteen indrukwekkende cijfers! Waarom denken Nederlandstaligen dan dat de eu typisch Zweeds is?

Misschien heeft het wel iets met die gekke spelling van de eu in het Zweeds te maken. Die ö springt als het ware in het oog. Maar het Zweeds heeft nog wel meer bijzondere klinkers zoals de ä in knäckebröd en de å in smörgåsbord. Hierbij springt dan toch vooral de å eruit! De ö en de ä kennen we nog wel van het Duits maar de å is echt wel een typisch Scandinavische letter. Hij komt naast het Zweeds ook nog voor in het Deens en het Noors. De å is niet alleen meer uitgesproken Scandinavisch dan de ö, hij komt ook iets vaker voor in geschreven Zweeds. In die digitale verzameling romans van daarnet vond ik op ruim vier miljoen woorden iets meer dan 180 duizend woorden met å tegenover ruim 140 duizend woorden met ö. Alles spreekt er dus voor om niet de ö maar de å als een typisch Zweedse letter te beschouwen. Waarom maakte Toon Hermans dan niet een hele sketch rond die typische Zweedse å?

Ik denk dat het probleem met de å is dat geen mens weet hoe je die letter moet uitspreken. Waarschijnlijk maken de meeste Nederlandstaligen er gewoon een of een aa van. Zo weet ik dat ze op het werk van mijn broer de Zweedse stad Västerås bijvoorbeeld gewoon als vasteras uitspreken terwijl het eigenlijk zoiets als vesteroos moet zijn. Naast de å zijn er nog twee andere typisch Scandinavische letters: de æ en de ø. Ook de æ is voor de meesten een nobele onbekende (je spreekt hem uit als een korte open e-klank) maar de ø kennen we allemaal! Is dat niet de Zweedse eu? Jawel, de ø wordt wel degelijk als een soort eu uitgesproken maar is geenszins Zweeds! Zoals we eerder zagen, wordt de Zweedse eu als ö gespeld. Het zijn de Denen en Noren die de eu als ø schrijven. Dat soort taalkundig muggenziften gaat waarschijnlijk de doornsnee taalgebruiker het petje te boven. Zweeds, als grote broer van de drie, doet dan al gauw dienst als containerbegrip voor Zweeds, Deens of Noors. De ø is op die manier wel degelijk een typisch Zweedse letter voor de modale Nederlandstalige en leent zich dus bij uitstek voor een taalgrap als het Zweuds.

Tot nog toe heb ik vooral gespeculeerd over de rol van spelling voor het Zweuds. Maar het Zweuds in natuurlijk in de eerste plaats een spel met klanken. Hoe zit dat dan met de uitspraak van het Zweeds? Klinkt gesproken Zweeds wel zo eu-achtig als Nederlandstaligen denken? Wat mij persoonlijk het meest opvalt bij gesproken Zweeds is die typisch zangerige intonatie. Zweden zijn zeg maar de Limburgers van het Noorden – al krijgen ze hiervoor stevige concurrentie van de Noren die er ook wat van kunnen. Die kenmerkende intonatie is niet alleen mij opgevallen maar duidelijk ook de makers van de illustere tv-reeks The Muppet Show. Zij bedachten het personage van de Swedish Chef die zijn chaotische kookdemonstraties steeds begeleidt met een zangerig nonsenstaaltje dat duidelijk de Zweedse zinsintonatie parodieert – althans voor buitenstaanders die de taal niet spreken. De Zweden zelf zijn het daar niet echt mee eens en vinden dat de chaotische kok veeleer als een Noor klinkt (volgens dit leuke artikel althans). Verder is het taaltje van de Zweedse kok duidelijk doorspekt met eu-achtige klanken. Blijkbaar moet het Zweeds toch echt uitgesproken eu-achtig klinken in de oren van een buitenstaander – in elk geval voor Nederlandstaligen en Engelstaligen.

De vraag naar het Zweuds lijkt me nog niet helemaal opgelost. Maar we hebben wel al een heleboel puzzelstukjes in handen. En o ja, met mijn Zweuds geut heut heul geud. Deunk jeu weul!

8 opmerkingen:

  1. Doet me denken aan het raadsel: Wat is groepsseks in het Zweeds?
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    .
    Mötenöke.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Net als goteburg. Alleen Nederlanders spreken de naam uit als geuteburg. Grappig.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. En die ö spreek je dus meestal niet eens uit als een eu, maar als een u (als in put), zie de woorden smörgåsbord en köttbullar.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Het (standaard)zweeds kent geen diftongen, maar heeft alleen pure klinkers. (klinkers die je lang aan kunt houden, zonder dat de klank verandert) Er zijn natuurlijk wel dialekten met diftongen en daar worden dan ook veel grapjes over gemaakt in Stockholm.

    Eu is een diftong, maar ö is dat niet.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. De eu van 'neus' is geen diftong (tweeklank), wel een gespannen klinker die we toevallig spellen met een teken dat uit twee letters bestaat.

      Verwijderen
  5. Gotenburg is een interessant geval!

    De stad heet in het Zweeds Göteborg – met ö dus. Het is daarom niet zo gek dat heel wat Nederlandstaligen die ö willen uitspreken en met een uitspraak als ‘Geuteborg’ op de proppen komen (in het Zweeds is het eigenlijk ‘Jeuteborj’). Gotenburg is de aloude Nederlandse naam voor Göteborg (een zogenaamd exoniem) en heeft geen ö. Je zou kunnen zeggen dat het hier om een soort van anti-Zweuds gaat. Waar er in het Zweeds een ö staat, hebben wij er een o van gemaakt!

    Wat meer informatie over het ontstaan van het exoniem Gotenburg en exoniemen in het algemeen vind je op deze interessante wikipediapagina http://nl.wikipedia.org/wiki/Endoniem_en_exoniem.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Lijkt me bij Gotenburg/Göteborg toch eerder omgekeerd: oorspronkelijk was het o en in het Zweeds is dat ö geworden.

      Verwijderen
    2. Waarom denk je dat er oorspronkelijk een o stond en dat het later pas ö is geworden? De naam 'Göteborg' is afgeleid van de rivier waar de stad aan ligt, namelijk de Göta älv. Al in 1605 was de ö in de naam van de stad te vinden, toen het geschreven werd als 'Giötheborg'.

      Verwijderen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.